پس از تحریم‌های جدید آمریکا که نهادهای مرتبط با هوانوردی کشور را در سراسر جهان هدف قرار می‌دهد، تحرکاتی برای بی‌اثر شدن این اقدام آغاز شد. تحرکاتی که طبق اعلام شورای عالی امنیت ملی از جنس نظامی و امنیتی نیست و در حال حاضر صرفاً شامل اقدامات دیپلماتیک می‌شود.
عراق که پروازهای ایران را در پی همین تحریم‌ها متوقف کرده بود، با اعتراض‌های مردمی گسترده مواجه شد و طی روزهای گذشته توانست معافیت یک‌ماهه‌ای را برای شرکت‌های عراقی بگیرد تا پروازهای ایران و نجف از سر گرفته شود. موضوعی که مورد پذیرش کشورمان قرار نگرفت تا عراق بار دیگر وارد مذاکره شود و معافیتی ۴۰روزه هم برای ایرلاین‌های ایرانی صرفاً برای مسیر نجف بگیرد.
بازگشایی راه هوایی عتبات اگرچه یک راه‌حل موقت و محدود به یک فرودگاه است، اما می‌تواند نشان‌دهنده نفوذ ایران و انعطاف دیپلماتیک عراق در موازنه میان واشنگتن و تهران باشد و قدرت گروه‌های مقاومت و جریان‌های سیاسی شیعه را نیز آشکار کند. امری که در بسیاری از رسانه‌های داخلی ایران نیز به پیروزی دیپلماتیک و شکست تحریم آمریکا تعبیر شد.
اما واقعیت این است که تحریم هوایی همچنان پابرجاست و این معافیت، تنها استثنایی موقت در یک بسته تحریمی جامع است. استثنایی که طبق روال تحریم‌های هوشمند آمریکا قرار است انعطاف لازم را به تحریم‌ها بدهد و از شکنندگی آن جلوگیری کند تا ساختار تحریم‌ها دچار فروپاشی نشود. بر همین مبنا کاملاً قابل انتظار است که این مجوز به‌طور متناوب و تا تحقق شرایط مطلوب و عادی‌سازی کامل، تمدید شود.
گذشته از این، رویترز به نقل از منابعش ادعا کرده بغداد برای گرفتن این معافیت مجموعه‌ای از تضمین‌ها و تدابیر حفاظتی را به طرف آمریکایی ارائه داده است؛ از بازرسی و غربالگری مسافران گرفته تا تبادل اطلاعات به‌منظور زیر نظر گرفتن انتقال سلاح، پول و افراد تحریم شده!
در چنین شرایطی، معافیت موقت پروازها به عراق گرچه مسئله روزمره را فعلاً حل می‌کند و ظاهراً شکافی هم در این محاصره ایجاد می‌شود، اما صرفاً زمان اجرای کامل محاصره هوایی را به عقب می‌اندازد و مهم‌تر اینکه سازوکاری دائمی را به رسمیت می‌شناسد. چون هدف تحریم‌ها نه فقط زمینگیر کردن چند شرکت هواپیمایی، بلکه تلاش برای محاصره هوایی است. محاصره‌ای که بنا بر اقتضائات ممکن است شامل معافیت‌ها و استثناهایی هم بشود.عراق به عنوان کشوری مستقل که طبیعتاً حق دارد با ایران ارتباط هوایی داشته باشد، پروازهایش را با معافیت آمریکا برقرار می‌کند. این معافیت بخشی از ساختار تحریم است و آمریکا همچنان در جایگاه صادرکننده مجوز آن قرار دارد. در این وضعیت هر پروازی که انجام می‌شود، ذیل مجوز آمریکا و در زمین تحریم انجام شده است.
پذیرش این سازوکار از سوی ایران و تلاش دیپلماتیک برای کسب معافیت‌های دوجانبه، معنایی جز پذیرش چارچوب تحریم آمریکا دست‌کم به‌عنوان یک واقعیت عملیاتی ندارد. و نتیجه آن پذیرش آمریکا به عنوان تنظیم‌کننده روابط ایران با جهان خواهد بود. محاصره وقتی کامل می‌شود که خود ما هم آن را پذیرفته باشیم.
گرچه تکثیر فشارها در کشورهای مختلف و افزایش معافیت‌ها می‌تواند نظام تحریم‌ها را بی‌معنا کند، اما چنین توقعی از بیشتر کشورهای منطقه غیرواقع‌بینانه است. بنابراین به‌جای پذیرش چارچوب تحریم‌ها و تلاش برای گرفتن معافیت‌ها باید به شکستن این سازوکار تحمیلی اندیشید. امری که به‌نظر می‌رسد جز با اقدام متقابل، یعنی تحمیل هزینه و برقراری محدودیت‌های پروازی در منطقه امکان‌پذیر نخواهد بود.
خبرنگار: محمد ولایی
نظر شما